Emekli Hekimlerin Ekonomik ve Sosyal Durumları ile Bakım Beklentilerinin Araştırılması

Özet

Giriş ve Amaç: Emeklilik ile birlikte gelir, statü, sosyal çevre, gündelik düzen ve anlam kaynağında bir değişim yaşanabilir. Bu araştırmanın amacı emekli hekimlerin ekonomik ve sosyal durumlarını, emeklilik sonrası çalışma durumlarını, temel yaşam ve sağlık/bakım giderlerini karşılayabilme düzeyleri ile sosyal yaşam ve bakım hizmetlerine ilişkin beklentilerini belirlemektir.

Yöntem: Tanımlayıcı tipteki bu araştırma 30 Ocak – 26-Şubat 2026'da İstanbul’da, Tabip Odasına üye olan emekli hekimlerle çevirim içi olarak yürütülmüştür. Anketle sosyodemografik özelliklerin, çalışma ve barınma durumu ile huzurevi ve sağlıklı yaşam merkezi ihtiyacını sorgulayan bir anket uygulandı. Ayrıca açık uçlu olarak “Emekli hekimlerin yaşam koşullarına ilişkin eklemek istediğiniz başka bir görüşünüz var mı?” sorusu yöneltildi.  Nicel veriler sayı ve yüzdelerle, açık uçlu sorulara verilen yanıtlar da tematik analizle değerlendirildi. 

Bulgular: Araştırmaya toplam 1.217 emekli hekim katıldı. Katılımcıların %63'ü çalışmayı sürdürüyor, %15'i temel yaşam giderlerini karşılamakta zorlanıyor, %64'ü giderlerini karşılayabilse de birikim yapamıyordu. Sağlık ve olası bakım giderlerini rahatlıkla karşılayamayacağını bildirenlerin oranı %80'di. Katılımcıların %97'si bir Sağlıklı Yaşam Merkezi kurulmasını istiyordu. Açık uçlu yanıtlar ekonomik zorluklar; sosyal tesis, huzurevi/bakımevi gereksinimi; meslek örgütlerine yönelik beklentiler, statü kaybı ve psikolojik yıpranma; yasal ve sistemsel talepler olmak üzere beş temada toplandı:

Sonuç: Emekli hekimlerin önemli bir bölümü emeklilik sonrasında çalışmayı sürdürmekte; temel yaşam, sağlık ve uzun süreli bakım giderleri bakımından ekonomik kırılganlık yaşamaktadır. Emekli hekimlerin temel talebi, ileri yaşta geçim kaygısıyla çalışmaya mecbur kalmadan; gelir, bakım, saygınlık ve sosyal bağlılık bakımından güvenli ve onurlu bir yaşam sürdürebilmektir.

Anahtar sözcükler: emeklilik; hekim, sosyal güvence; bakım, tabip odası

Giriş

Emeklilik, çalışma yaşamının sona ermesinden öte, bireyin ekonomik koşullarını, sosyal ilişkilerini, gündelik yaşam düzenini ve toplumsal rollerini yeniden şekillendiren önemli bir yaşam dönemidir. Yaşın ilerlemesiyle birlikte sağlık sorunlarının ve bakım gereksiniminin artabilmesi, emeklilik döneminde gelir güvencesi kadar sağlık hizmetlerine erişim, sosyal destek, uygun barınma ve bakım olanaklarını da önemli hale getirmektedir. Bu nedenle emeklilik dönemindeki yaşam koşullarının yalnızca emekli aylığı ya da gelir düzeyi üzerinden değil; ekonomik, sosyal ve bakım gereksinimlerini birlikte ele alan daha geniş bir çerçevede değerlendirilmesi gerekir.

Türkiye'de emekli hekimlerin ekonomik koşulları, ileri yaşta çalışmayı sürdürme nedenleri, sağlık ve bakım güvencesi, mesleki statü kaybı ve sosyal yaşam beklentileri konusunda sınırlı veri vardır.

Bu araştırmanın amacı, İstanbul Tabip Odası'na kayıtlı emekli hekimlerin ekonomik ve sosyal durumlarını, emeklilik sonrasında çalışma durumlarını, temel yaşam ile sağlık ve bakım giderlerini karşılayabilme düzeylerini belirlemek; sosyal yaşam, barınma ve bakım hizmetlerine ilişkin gereksinim ve beklentilerini araştırmaktır. 

Gereç ve Yöntem

İstanbul’da 30 Ocak-26 Şubat 2026 tarihlerinde yürütülen bu araştırma, açık uçlu yanıtların nitel içerik analiziyle desteklendiği, tanımlayıcı bir anket araştırmasıdır. 

Araştırmanın evrenini İstanbul Tabip Odası üyesi emekli hekimler oluşturdu (n=6460). Araştırmaya davet ve veri toplama formu tabip odasına kayıtlı elektronik posta ve whatsapp iletişim kanalları üzerinden odaya kayıtlı tüm emekli hekimlere duyuruldu. Katılım gönüllülük esasına dayandı ve olasılıksız, kendi kendine seçilimli örneklem oluştu. 

Veriler Google Forms üzerinde hazırlanan çevrim içi soru formuyla toplandı. Formda yaş, cinsiyet, birlikte yaşanan kişiler, emeklilik statüsü, aylık net emekli geliri, düzenli ek gelir, emeklilik sonrası çalışma durumu, temel yaşam giderlerini karşılama, sağlık ve bakım harcamalarını karşılayabilme, konut durumu, düzenli bakım desteği gereksinimi, gelecekte huzurevinde kalma olasılığı ve Sağlıklı Yaşam Merkezi beklentilerini sorgulayan 13 çoktan seçmeli soru ile “Emekli hekimlerin yaşam koşullarına ilişkin eklemek istediğiniz başka bir görüşünüz var mı?” şeklinde yer bulan bir açık uçlu soru vardı. Gelir durumu araştırma yapılan dönemdeki BAĞ-KUR, SSK ve Emekli Sandığına bağlı emekli hekimlerin maaşları dikkate alınarak kategorize edilmiştir. 

Değişkenler sayı ve yüzde ile analiz edilmiş; açık uçlu yanıtlar 2 kişi tarafından tematik içerik analiziyle değerlendirilmiştir. Yanıtlar tekrar tekrar okunarak anlam birimleri belirlendi; benzer kodlar alt temalar ve ana temalar altında birleştirilmiştir. 

Etik 

Araştırma, gönüllü katılıma dayalı, müdahalesiz ve anonim bir çevrim içi anket çalışması olarak yürütülmüş; katılımcılardan kimliği belirleyici veri toplanmamıştır. Katılımcılara araştırmanın amacı ve verilerin kullanım biçimi hakkında çevrim içi bilgi verilmiş ve anketin tamamlanmasından önce onamları alınmıştır. Araştırma İstanbul Tabip Odası Yönetim Kurulunun bilgisi ve izni dahilinde yürütülmüştür. Çalışmanın bu niteliği nedeniyle araştırmanın başlangıcında etik kurul başvurusu yapılmamıştır.

Bulgular

Araştırmaya 1.217 emekli hekim katıldı (%40 K, %60 E). Katılımcıların sosyodemografik özellikleri, emeklilik statüsü, gelir ve çalışma durumları ile temel yaşam giderlerini karşılama, sağlık ve bakım giderlerini karşılayabilme, konut durumu Tablo 1’de gösterilmektedir. Buna göre emekli hekimlerin %59'u aylık net emekli gelirlerinin 60.000 TL ve üzerinde olduğunu, %29'u 30.000-60.000 TL arasında, %12'si ise 30.000 TL'nin altında olduğunu bildirdi. Emekli aylığı dışında düzenli ek geliri bulunanların sıklığı %52 idi; %63'ü emeklilik sonrasında çalışmayı sürdürdüğünü belirtti.

Katılımcıların %15'i temel yaşam giderlerini karşılamakta zorlandığını, %64'ü giderlerini karşılayabildiğini ancak birikim yapamadığını, %21'i ise giderlerini karşılayıp birikim yapabildiğini bildirdi. Sağlık harcamaları ve gelecekte ortaya çıkabilecek bakım gereksinimini ekonomik açıdan rahatlıkla karşılayamayacağını belirtenlerin oranı %80'di (Tablo 1).

Katılımcıların %12'si kirada yaşadığını bildirdi. Düzenli bakım desteği gereksinimi olanların oranı %9, gelecekte huzurevinde kalma ihtiyacı olabileceğini düşünenlerin oranı %80'di. Sağlıklı Yaşam Merkezi kurulmasını isteyenlerin oranı %97'ydi. Merkezden beklenenler Tablo 2’de gösterilmiştir. 

Tablo 1. Katılımcıların sosyodemografik özellikleri ve gelir durumları

Tablo 2. Katılımcıların barınma, bakım ve Sağlıklı Yaşam Merkezi beklentileri

“Emekli hekimlerin yaşam koşullarına ilişkin, eklemek istediğiniz başka bir görüşünüz var mı?” açık uçlu sorusu 372 kişi tarafından yanıtlandı ve tematik bir analiz ile 5 ana başlık altında sınıflandırıldı: (1) ekonomik zorluklar ve maaş yetersizliği, (2) sosyal tesis, yaşam merkezi ve bakımevi gereksinimi, (3) meslek örgütlerine yönelik eleştiriler ve beklentiler, (4) statü kaybı ve psikolojik yıpranma, (5) yasal ve sistemsel talepler:

1- Ekonomik Zorluklar 

En sık dile getirilen temel problem, yıllarca verilen emeğin karşılığında alınan emekli maaşlarının günümüz ekonomik koşullarında yetersiz kalmasıdır.

• Açlık ve Yoksulluk Sınırı Vurgusu: Emekli sandığına bağlı memur hekimlerin yoksulluk sınırının altında, SSK ve BAĞ-KUR emeklisi hekimlerin ise açlık sınırının dahi altında maaş aldığı belirtilmektedir. Emekli Sandığı emeklilerine verilen ek ödemenin SSK ve BAĞ-KUR emeklisi hekimlere de verilmesi istenmektedir. (Emekli sandığı emeklisi hekimler de çalışma durumunda ek ödemelerinin kesilmemesini istemektedir.)

• İleri Yaşta Çalışma Mecburiyeti: Hekimler, salt emekli maaşıyla geçinemedikleri için ileri yaşlarına ve sağlık sorunlarına rağmen ikinci bir işte (özel hastaneler, OSGB'ler vb.) çalışmak zorunda bırakıldıklarını ifade etmektedir.

• Emek-Karşılık Adaletsizliği: Çalışma hayatı boyunca ödenen primlerin ve üstlenilen ağır risklerin, emeklilik döneminde maddi bir karşılık bulmaması büyük bir hayal kırıklığı yaratmaktadır. Maaşların mevcut durumun en az iki katına çıkarılması talep edilmektedir.

2- Sosyal Tesis ve Huzurevi/Bakımevi Gereksinimi

Emekli hekimler, yaşlılık dönemlerini kültürel olarak anlaştıkları, benzer eğitim ve yaşam standartlarına sahip meslektaşlarıyla geçirmek istemektedir.

• Hekim Bakımevleri (Huzurevleri): İleri yaş hekimler için güvenle kalabilecekleri, meslektaşlarıyla bir arada olacakları özel bakım evleri ve yaşam merkezleri (Örn: "Beyaz Gömlekliler Yaşam Merkezi") kurulması en büyük hayallerden biridir. Bu merkezlerin sadece İstanbul'da değil, diğer illerde de olması istenmektedir.

• Hekimevi ve Sosyal Lokaller: Hekimlerin bir araya gelip sosyalleşebileceği, konaklama ve restoran hizmeti veren, amaca uygun işletilen uygun fiyatlı sosyal tesislere acil ihtiyaç duyulmaktadır.

3- Meslek Örgütlerinden (Tabip Odaları ve TTB) Beklentiler

Hekimler, meslek örgütlerinin kendi özlük hakları ve sosyal yaşamları için daha aktif rol almasını beklemektedir.

• Siyasetten Uzaklaşıp Sosyal Projelere Yönelme: Özellikle İstanbul Tabip Odası ve TTB'nin genel siyasi konulardan ziyade hekimlerin özlük haklarına, sosyal projelerine (lokal, bakımevi) odaklanması gerektiği vurgulanmaktadır.

• Gündem Yaratma ve Savunuculuk: SSK ve BAĞ-KUR emeklisi hekimlerin yaşadığı ağır mağduriyetin TTB tarafından her fırsatta canlı tutulması ve çözümü için baskı unsuru olunması istenmektedir.

• Birlik ve Dayanışma: Meslek örgütlerinin kaybettiği üyeleri geri kazanacak, hekim dayanışmasını (özellikle ileri yaşlarda) artıracak birleştirici politikalar üretmesi beklenmektedir.

4- Statü Kaybı ve Psikolojik Yıpranma

Ekonomik zorluklar, sadece maddi bir kayıp değil, aynı zamanda ciddi bir prestij ve statü kaybı olarak hissedilmektedir.

• Toplumsal Statünün Altında Yaşamak: Hekimler, toplumdaki saygın konumlarının çok çok altında bir yaşam standardına mahkûm edildiklerini düşünmektedir.

• Unutulmuşluk Hissi: Meslek hayatları boyunca çektikleri acıların, stresin ve risklerin devlet ve toplum tarafından unutulduğu hissi yaygındır

"Çalışırken yaşadığımız acılar riskler hepsi unutuldu".

5- Yasal ve Sistemsel Talepler

Çalışma hayatı ve emeklilik yasalarına dair spesifik iyileştirme talepleri bulunmaktadır.

• Üniversitelerde Yaş Sınırı: Özellikle akademisyen hekimler için üniversitelerde emeklilik yaşının 72'ye yükseltilmesi talep edilmekte, Tabip Odalarının bu konuda faaliyet göstermemesi eleştirilmektedir.

• Kurumlar Arası Eşitsizliğin Giderilmesi: Emekli olunan kuruma (SSK, BAĞ-KUR, Emekli Sandığı) bakılmaksızın, tüm hekimlerin insanca yaşayabilecekleri bir maaş almaları gerektiği savunulmaktadır.

Sonuç

İstanbul Tabip Odası'na kayıtlı emekli hekimlerle yürütülen bu araştırma, emeklilik sonrasında çalışmanın yaygın olduğunu; temel yaşam giderlerini karşılayabilenlerin önemli bir bölümünün birikim yapamadığını ve özellikle gelecekteki sağlık ve bakım giderleri konusunda belirgin ekonomik kaygı bulunduğunu göstermektedir. Türkiye’de 2004 yılında emekli hekimlerle yapılan bir araştırmada da katılımcıların önemli bir bölümünün emeklilik sonrasında mesleki faaliyetlerini sürdürdüğü bildirilmiştir [1]. Hekimlerin emeklilik kararlarını inceleyen çalışmalar ekonomik yükümlülüklerin ve gelir kaybına ilişkin kaygıların çalışma yaşamının sürdürülmesinde etkili olabileceğini göstermektedir [2,3].

Araştırmanın öne çıkan bulgularından biri de emekli hekimlerin sosyal yaşamlarını destekleyecek, mesleki dayanışmayı sürdürebilecekleri ve gerektiğinde sağlık, bakım ve barınmaya yönelik hizmetlere erişebilecekleri bir merkeze duydukları gereksinimdir. Bu beklenti, emeklilik döneminde hekimlerin gereksinimlerinin ekonomik koşullarla sınırlı olmadığını; sosyal ilişkilerin ve mesleki aidiyetin sürdürülmesinin de önem taşıdığını düşündürmektedir. Benzer şekilde emekli hekimlerle yapılan nitel çalışmalar da emeklilik sonrasında mesleki kimlik kaybı, sosyal bağlılıkta azalma ve yeniden anlamlı bir rol üstlenme gereksiniminin önemli olabileceğini göstermektedir [3,4].

Ayrıca, meslek örgütlerinden özlük haklarının savunulması, sosyal projelerin geliştirilmesi ve mesleki dayanışmanın güçlendirilmesi beklentileri ile çeşitli yasal ve sistemsel düzenleme talepleri dile getirilmiştir. 

Bulgular, emekli hekimlere yönelik politikaların gelir güvencesi ile sağlık, uzun süreli bakım, sosyal yaşam ve mesleki dayanışmayı birlikte ele alması gerektiğine işaret etmektedir. Bu doğrultuda tabip odaları ve ilgili kurumlar tarafından Sağlıklı Yaşam Merkezi gibi modellerin uygulanabilirliğinin değerlendirilmesi uygun olacaktır.

Araştırmanın gönüllü katılıma dayanması ve İstanbul Tabip Odasına kayıtlı emekli hekimlerle sınırlı olması, sonuçların tüm emekli hekimlere genellenebilirliğini sınırlandırmaktadır.

Kaynaklar:

1. Gökçe-Kutsal Y, Ozçakar L, Arslan S, Sayek F. Retired physicians: a survey study by the Turkish Medical Association. Postgrad Med J. 2004;80(940):101-3. doi: 10.1136/pmj.2003.010215. PMID: 14970299; PMCID: PMC1742933.

2. Silver MP, Hamilton AD, Biswas A, Warrick NI. A systematic review of physician retirement planning. Hum Resour Health. 2016;14(1):67. doi: 10.1186/s12960-016-0166-z. PMID: 27846852; PMCID: PMC5109800.

3. Manor S, Holland R. Retire without leaving—doctors who continue to work after retirement. Harefuah. 2019;158(8):494-498. PMID: 31407534. 

4. Plotnick LH, Sternszus R, Macdonald ME, Steinert Y. Engaging retired physicians as educators: Motivations and experiences of participants in a novel educational program. Acad Med. 2022;97(12):1841-1846. doi: 10.1097/ACM.0000000000004981. Epub 2022 Sep 20. PMID: 36449922.

*Gazi Zorer - İstanbul Tabip Odası Emekli Hekimler Komisyonu adına / Prof. Dr., Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı, Emekli Hekim,